ታሪኽ ቋንቋ ዓረብ፡ ካብ መበቆል ክሳብ ዓለማዊ ጽልዋ

ቋንቋ ግጥሚ፡ መንፈሳውነት፡ ሳይንስን ዲፕሎማሲን ዝኾነ ቋንቋ ዓረብ፡ ሎሚ ኣብ መላእ ዓለም ብልዕሊ 400 ሚልዮን ሰባት ይዛረቡ። ወግዓዊ ቋንቋ 22 ሃገራትን ሓደ ካብ ሽዱሽተ ወግዓዊ ቋንቋታት ሕቡራት ሃገራት (UN) ኮይኑ፡ ሃብታምን ዝተሓላለኸን ታሪኽ ኣለዎ። እዚ ቋንቋ እዚ ግን ብኸመይ እዩ ተወሊዱ፡ ብኸመይከ እዩ ናብዚ ሎሚ ዘለዎ፧ ምጥላቕ ናብ ታሪኽ ቋንቋ ዓረብ።

1. ሱር፡ ስድራቤት ቋንቋ ሴማዊ

ዓረብኛ ካብቲ ሰፊሕ ስድራቤት ቋንቋታት ኣፍሮኤስያ፡ ብዝያዳ ድማ ኣብ ጨንፈር ቋንቋታት ሴማውያን እዩ። በዚ ኸምዚ ምስ እብራይስጢ: ኣራማይክ: ፊንቄ: ከምኡውን ኣካድያን (ቋንቋ ጥንታዊት መሶጶታምያ) ናይ ሓባር ኣቦታት ይካፈል።

እቲ ዝጸንሐ ኣሰር ቋንቋ ሴማዊ ቅድሚ ሓያሎ ኣሽሓት ዓመታት ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ እዩ። ዓረብኛ ኣብ ሓውሲ ደሴት ዓረብ እዩ ማዕቢሉ። ክኢላታት ቋንቋ ብሓፈሻ ንጥንታውያን ቋንቋታት ዓረብ ኣብ ክልተ ጉጅለ ይኸፍልዎም፡ ብሉይ ደቡብ ዓረብ (ኤፒግራፊክ ደቡብ ዓረብ)ን ብሉይ ሰሜን ዓረብን። እዚ ሎሚ እንፈልጦ ዓረብኛ ዝብገስ ካብዚ ዳሕረዋይ እዩ።

2. ቅድሚ እስልምና ዝነበረ ዓረብን ግጥማዊ ትውፊትን

ቅድሚ 7ይ ክፍለ ዘመን ኣብ ሓውሲ ደሴት ዓረብ ዝተፈላለዩ ቀቢላታት በደዊን ይነብሩ ነበሩ። ማእከላዊ መንግስቲ እኳ እንተዘይነበረ፡ ብቋንቋ ኣቢሉ፡ ብተኣፋፊ ኣፋዊ ትውፊት ዝድገፍ ድልዱል ባህላዊ ሓድነት ነይሩ። እቲ ቅድሚ እስልምና ዝነበረ ዘመን (መብዛሕትኡ ግዜ ጃሂሊያ ተባሂሉ ዝጽዋዕ) ወርቃዊ ዘመን ግጥሚ በደዊን እዩ ነይሩ።

ኣብቲ ግዜ እቲ፡ ፊደላት ዓረብ ከምቲ ንፈልጦ ገና ኣብ ምቛም እዩ ነይሩ፡ ካብ ፊደላት ናባታውያን (ንባዕሉ ካብ ኣራማይስጢ ዝመጸ) ዝመጸ እዩ። ብፊደላት ዓረብ ዝተጻሕፉ ቀዳሞት ጽሑፋት ካብ 4ይን 5ይን ክፍለ ዘመን ድ.ክ.

3. ቁርኣናዊ ምግላጽን ደረጃ ምውሳን ቋንቋን።

7ይ ክፍለ ዘመን ኣብ ታሪኽ ቋንቋ ዓረብ ወሳኒ ነጥበ መቐይሮ እዩ ነይሩ። ቁርኣን ንነቢ መሓመድ ምግላጹ ነቲ ቋንቋ ቅዱስ ደረጃ ሂብዎ። ጽሑፍ ቁርኣን ብላህጃ ቀቢላ ቁረይሽ (ቀቢላ መካ) ዝተገልጸ ኮይኑ፡ መሰረት ክላሲካል ዓረብ (ኣል-ፉሻ) ኮይኑ።

ነቲ ቅዱስ ጽሑፍ ካብ ዝኾነ ይኹን ለውጢ ንምዕቃብ ኣብ ቅድሚ ቅልጡፍ ምስፍሕፋሕ ሃጸያዊ ግዝኣት እስላም (ከምኡ’ውን ምውህሃድ ዘይዓረብኛ ዝዛረቡ ህዝብታት)፡ ምሁራት ነቲ ቋንቋ ብኮዲፊሽን ሕግታት ሰዋስው ዓረብ ክምስርቱ ነይርዎም:

• ምፍጣር ሰዋስው፡ ተመራመርቲ ሰዋስው፡ ብፍላይ ኣብ ባስራን ኩፋን (ኣብ ናይ ሕጂ ዒራቕ)፡ ኣብ 8ይ ክፍለ ዘመን ጽኑዕ ሕግታት ኣቐሚጦም። ብፍላይ ስራሕ ስብዋሕ መሰረታዊ እዩ።
• ምውሳኽ ምልክታት ዲያክሪቲካል፡ ሓደ ዓይነት መሰረታዊ ቅርጺ (ከም ب፡ ت፡ ث) ዝካፈሉ ፊደላት ንምፍላይ፡ ነጥብታት ተወሰኹ።
• ድምጺ፡ ንሓጸርቲ ድምጽታት (ሓራካት) ምልክታት ተኣታትዮም፡ ዝኾነ ጌጋ ኣደማምጻ ናይቲ ጽሑፍ ቁርኣን ንኸይፍጠር እዩ።

4. እስላማዊ ወርቃዊ ዘመንን ሳይንሳዊ ጽልዋን

ካብ 8ይ ክሳብ 13 ክፍለ ዘመን ኣብ ግዜ ካሊፋት ኡማያውያንን ዓባሲዳውያንን፡ ቋንቋ ዓረብ ቋንቋ ፍራንካ ናይቲ ካብ ስጳኛ (ኣል-ኣንዳሉስ) ክሳብ ዶባት ህንዲ ዝዝርጋሕ ሃጸያዊ ግዝኣት ኮይኑ። ዓረብኛ ድሕሪ ደጊም ቋንቋ ሃይማኖት ጥራይ ኣይነበረን፤ ቋንቋ ምምሕዳርን ፍልስፍናን ልዕሊ ኩሉ ድማ ሳይንስ ኰነ።

ሰፊሕ ናይ ትርጉም ምንቅስቓስ ተጀሚሩ። ናይ ግሪኽኛ (ኣሪስቶትል፡ ፕላቶ፡ ዩክሊድ)፡ ፋርሳዊ፡ ህንዳዊ ጽሑፋት ናብ ዓረብኛ ተተርጒሙ። ቋንቋ ዓረብኛ ዝዛረቡ ምሁራት ነቲ ስነ-ቓላት ብሓድሽ ናይ ሕክምና: ሒሳብን ስነ-ፍልጠት ስነ-ፍልጠትን ቃላት ኣሀብትሙዎ። በዚ ኣቢሉ ድማ ድሒሩ ብዙሓት ቃላት ዓረብኛ ናብ ቋንቋታት ኤውሮጳ (ከም ኣልጀብራ፡ ዜኒት፡ ሽኮር፡ ጡጥ፡ ከምኡ’ውን ቁጽርታት ዓረብ) ኣተዉ።

5. ዘመናዊ ዘመን፡ ዲግሎስያን ዘመናዊ ስታንዳርድ ዓረብን።

ሎሚ ቋንቋ ዓረብ diglossie ዝበሃል ቋንቋዊ ኩነታት ዝልለ ኮይኑ፡ እዚ ማለት ድማ ዝተፈላለየ ዕማም ዘለዎም ክልተ መዝገብ ቋንቋ ብሓባር ምንባር ማለት እዩ፤

ዘመናዊ ስታንዳርድ ዓረብ (MSA)

እዚ ቀጥታዊ ፍልቀት ክላሲካል ዓረብ እዩ። ኣብ መበል 19ን 20ን ክፍለ ዘመን (ኣብ ግዜ ናህዳ፡ ህዳሴ ዓረብ) ዘመናዊ ስነ-ቓላት ንምሕዋስ ተቐይሩ። ቋንቋ ጽሑፍ፡ ፕረስ፡ ትምህርቲ፡ ስነ-ጽሑፍ፡ ወግዓዊ መደረታት እዩ። ኣብ መላእ ዓረብ ዓለም ይርዳእ እዩ።

ላህጃታት ዓረብ (ዳሪጃ / ኣሚያ)

እዚ ኣብ መዓልታዊ ህይወት ዝዝረብ ቋንቋ እዩ። ነፍሲ ወከፍ ሃገር፡ ዋላ ነፍሲ ወከፍ ዞባ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሩ ቋንቋታት (በርበር ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃ፡ ኣራማይክ ኣብ ሌቫንት) ወይ ብመግዛእታዊ ቋንቋታት (ፈረንሳ፡ እንግሊዝ፡ ስጳኛ) ዝጽሎ ናይ ገዛእ ርእሱ ላህጃ ኣለዎ። ላህጃታት ሰሜን ኣፍሪቃ፡ ግብጺ፡ ሌቫንትን ወሽመጥን ሓደ ሓደ ግዜ ካብ ነንሕድሕዶም ኣዝዮም ዝተፈላለዩ ክኾኑ ይኽእሉ።

መደምደምታ

ታሪኽ ቋንቋ ዓረብ፡ ዘይተለምደ ጽንዓትን ቀጻሊ ምትዕጽጻፍን ዝሓዘ እዩ። ካብቲ ኣብ ቀቢላታት በረኻ ዓረብ ዝተሓጽረ ቋንቋ፡ ንታሪኽ ደቂ ሰባት ዝቐረጸ ቀንዲ ተሸካሚ ስልጣነ ኮይኑ ተላዒሉ። ሎሚ ብዘመናዊ ስነ-ጽሑፍ፡ ፓን-ዓረብ መራኸቢ ብዙሃንን ዲጂታላዊ ዓውዲን ተደሪኹ፡ ዓረብኛ ታሪኹ ምጽሓፍን ኣብ መላእ ዓለም ንዝርከቡ ክኢላታት ቋንቋ ምምሳጥን ይቕጽል ኣሎ።

ምጽሓፍን ምልምማድን ብኡንብኡ ንምጅማር፡ ናጻ ዓረብኛ ቁልፊ ሰሌዳና ብኢንተርነት ፈትኑ።