ፍልቀት ጽሑፍ ዓረብኛ ኣብ ዘመናት፡ ካብ እምኒ ናብ ስክሪን

ፊደላት ዓረብ ሎሚ ድሕሪ ፊደላት ላቲን ኣብ ዓለም ብብዝሒ ዝጥቀሙሉ ስርዓተ ጽሕፈት ካልኣይ ኮይኑ ኣሎ። ብፈሳሲነቱን ውቁብ ጠውዮምን ቁርጽራጽ ባህርያቱን ዝልለ ኮይኑ፡ ከም ፋርስ፡ ኡርዱ ወይ ስዋሂሊ (ብታሪኽ) ዝኣመሰሉ ዝተፈላለዩ ቋንቋታት ንምጽሓፍ፡ ኪኖ ዶባት ሓውሲ ደሴት ዓረብ ኣዝዩ ተዘርጊሑ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ እዚ ስክሪፕት እዚ ex nihilo ኣይተወልደን። ፍልቀት ጽሑፍ ዓረብኛ ኣብ ዘመናት፡ ቅድሚ ንዲጂታላዊ ኣድማስ ምድምሳሱ፡ ካብ ኣብ እምኒ ዝተቐርጸ መባእታዊ ፊደላት ናብ ቅዱስ ስነ-ጥበብ ስነ-ጽሑፍ ዝሓልፍ፡ ብዓሚቝ ሚውቴሽን ዝተለለየ መሳጢ ስእላዊ ቅኔ እዩ።

1. ቅድሚ እስልምና ዝነበረ መበቆል፡ ናባታያዊ ምትእስሳር

መበቆል ጽሑፍ ዓረብኛ ንምርዳእ፡ ኦም ስድራቤት ሴማዊ ፊደላት ክስዕብ ኣለዎ። ዓረብኛ ርሑቕ ጨንፈር ፊንቄ ፊንቄ ኮይኑ፡ ቀጥታዊ ኣቦሓጎኡ ግን ፊደላት ናባታ እዩ፣ ንባዕሉ ካብ ኣራማይስጢ ዝመጸ እዩ።

ናባታውያን፡ ንግስነት ፔትራ (ኣብ ዘመናዊት ዮርዳኖስ) ዝመስረቱ ህዝቢ ዓረብ ነጋዶ፡ ኣብ ዝሓለፈ ዘመናት (ኣብ መንጎ 2ይ ክፍለ ዘመን ቅድሚ ልደተ ክርስቶስን 4ይ ክፍለ ዘመን ድሕሪ ልደተ ክርስቶስን)፡ ፊደላቱ ከጠቓልልዎን ከራኽብዎን ዝጀመረ መልክዕ ፊደላት ኣራማይስኛ ይጥቀሙ ነይሮም። እዚ ኣድላይነት ፍጥነት ኣብ ንግዳዊ ቁርጽራጽ እዩ ድማ መሰረት ናይቲ ዝተኣሳሰረ ስርዓት ዓረብኛ ዘንበረ።

2. ነጥበ መቐይሮ 7ይ ክፍለ ዘመን፡ ቁርኣንን ስእላዊ ደረጃ ምውሳንን።

ክሳብ መጀመርታ 7ይ ክፍለ ዘመን፡ ፊደላት ዓረብ (ሽዑ ጃዝም ስክሪፕት ተባሂሉ ይጽዋዕ) ጉድለት ነይርዎ: ተመሳሳሊ ቅርጺ ዘለዎም ድምጽታት ንምፍላይ ነጥብታት ኣይነበሮን (ንኣብነት፡ ቀሊል ቀጥታዊ መስመር ከም "ለ"፡ "ት"፡ "ት"፡ "ን"፡ ወይ "ይ" ተባሂሉ ክነበብ ይኽእል ነይሩ)። እቲ ባህሊ ጽሩይ ኣፋዊ ክሳብ ዝጸንሐ እዚ ዓቢ ጸገም ኣየስዓበን። ይኹን እምበር፡ ምግላጽ ቁርኣንን ቅልጡፍ ምስፍሕፋሕ ሃጸያዊ ግዝኣት እስላምን፡ ብሓድሽ ዝተዋሃሃደ ዘይዓረብኛ ዘይዛረቡ ህዝቢ፡ መናፍቕነትን ጌጋ ኣደማምጻን ንኸይፍጠር፡ ነቲ ጽሑፍ ብጽኑዕ ምእራም የድሊ ነይሩ።

መእተዊ ዲያክሪቲካዊ ነጥብታት (I'jam)

ኣብ ዘመነ ንግስነት ኡማያውያን ከሊፋ ዓብድ ኣል-ማሊክ (መወዳእታ 7ይ ክፍለ ዘመን)፡ ምሁራት ናስር ኢብን ኣሲምን ያህያ ኢብን ያሙርን፡ ሓደ ዓይነት ስእላዊ ዓጽሚ ዘለዎም ድምጽታት ንምፍላይ ስርዓተ ጸሊም ነጥብታት (ዲያክሪቲክስ) ኣተኣታትዮም (እቲ ራስም)። ድሕሪኡ እቲ መሰረታዊ ግሊፍ ተኸፋፊሉ ፍሉያት ፊደላት ከም ب (ba)፡ ت (ta)፡ ከምኡ’ውን ث (tha) ዝኣመሰሉ ፊደላት ይፈጥር።

ምህዞ ዘመናዊ ድምጺ

ቁሩብ ጸኒሑ፡ ኣብ 8ይ ክፍለ ዘመን፡ እቲ ፍሉጥ ተመራማሪ ቋንቋ ባስራ ኣል-ከሊል ኢብን ኣሕመድ ኣል-ፋራሂዲ፡ ነቲ ናይ ቀደም ስርዓት ሕብራዊ ነጥብታት በቲ ክሳብ ሕጂ እንጥቀመሉ ዘለና ሓጸርቲ ምልክታት ድምጺ (ሓራካት) ተኪእዎ፡ ማለት ፋታ (ላዕለዋይ መስመር)፡ ካስራ (ታሕተዋይ መስመር)፡ ከምኡ’ውን ነቲ... ዳማ (ንእሽቶ ሉፕ)፣ ንንባብ ቋንቋ ዓረብ ንሓዋሩ ዘረጋግእ እዩ።

3. ማእከላይ ዘመን ወርቃዊ ዘመን፡ ኮዲፊኬሽን ቅዲታት ስነ-ጽሑፍ

እቲ ስእላዊ ስርዓት ምስ ተረጋግአ፡ ጽሑፍ ዓረብ ኣብ ክልተ ዓበይቲ ተግባራዊ ምድባት ተኸፋፊሉ፡ ንዘመናት ብተመሳሳሊ ዝማዕበሉ፡ ሓወልታዊ (ኣንግላር) ስክሪፕትታትን ቻንስሪ (cursive) ስክሪፕትታትን።

እቲ ዓቢ መምህር ዓባሲድ ዓረብኛ ስነ-ጽሑፍ ኢብን ሙቕላ (10ይ ክፍለ ዘመን) ኣብ ሮምቢክ ነጥቢ (እቲ ብሬድ ብርዒ ዝተገደፈ ምልክት) ዝተመርኮሰ ስርዓተ ምምጥጣን ብምምሃዝ መሪሕ ተራ ተጻዊቱ። ሳላ እዚ ናይ ሒሳብ ኣገባብ እዚ፡ ስነ-ጽሑፍ ዓረብ ፍጹም ጂኦሜትሪካዊ ትኽክለኛነት ዘለዎ ስነ-ጥበብ ኰነ፣ ኣብዚ ኸኣ ዓቐን ነፍሲ ወከፍ ፊደል ኣብ ዲያሜትር ጫፍ ቃንጫ ይምርኰስ።

4. ዞባዊ ጨንፈር፡ ካብ ማግረብ ክሳብ ዶባት ፋርስ

እቲ ሃጸያዊ ግዝኣት እናተማእከለ ምስ ከደ፡ ንባህላዊ መንነት ናይተን ኣውራጃታት ዘንጸባርቕ ፍሉያት ዞባዊ ቅዲታት ኣጸሓሕፋ ተቐልቂሎም፤

• ካት ኣል-መግሪቢ፡ ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃን ኣንዳሉስያን (ኣል-ኣንዳሉስ) ዝማዕበለ እዩ። እዚ ቅዲ እዚ ብዕምቆት ዝተኸበቡ ታሕተዎት መስመራት፡ ዓበይቲ ዝተጋነኑ ቅስትታትን ዝተፈላለየ ኣቀማምጣ ዲያክሪቲካዊ ነጥብታትን (ንኣብነት፡ ንፋን ቃፍን) ዝልለ እዩ።
• ናስታሊክ፡ ኣብ መበል 14 ክፍለ ዘመን ኣብ ፋርስ ዝተወልደ እዚ ቅዲ፡ ናስክን ታሊቅን ዝወሃሃድ እዩ። ኣዝዩ ፈሳሲ፡ ሸንኮለልትን ተንጠልጢሉን፡ ብብሉጽ ቅዲ ግጥሚ ይቑጸር፡ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኢራንን ፓኪስታንን ብሰፊሑ ይጥቀመሉ።
• ዲዋኒ: ብኦቶማን ንሚስጢራዊ ሰነዳት ሃጸያዊ ቤት ፍርዲ ዝተነድፈ። ኣዝዩ ስልማትን ዝተሓላለኸን ፊደላቱ ኣዝዩ ዝተሓዋወሰ ብምዃኑ፡ ክትፈጥሮ ዳርጋ ዘይከኣል ነበረ።

5. ብድሆ ዘመናዊነት፡ ካብ ሕትመት ክሳብ ሰውራ ዩኒኮድ

ኣብ መበል 15 ክፍለ ዘመን ኣብ ኤውሮጳ ምምጻእ ተንቀሳቓሲ ዓይነት ሕትመት ንፊደላት ዓረብ ዓቢ ብድሆ ፈጢሩሉ። ዘይከምቶም ከም ርእሰ-ምሕደራ ዘለዎም ብሎኮታት ብናጻ ዝስለፉ ፊደላት ላቲን፡ ፊደላት ዓረብ ከከም ኣቀማምጣኦም ቅርጺ ይቕይሩን ብቐጥታን ብኣግማድን ይተሓዋወሱን። ንፈሳሲ ጽባቐ ናይ ሓደ ኢደ-ጽሑፍ ዓረብ ክገልጹ ዝኽእሉ መሪሕ ገጸ ባህርያት ምድርባይ ቴክኒካዊ ሕልሚ ቀትሪ እዩ ነይሩ።

ዓለም ዓረብ ንነዊሕ እዋን ካብ ሕትመት ታይፖግራፊ ትርሕቕ ነበረት፣ ሊቶግራፊ (ልክዕ ስራሕ ጸሓፊ ንምብዛሕ ዘኽእል) ትመርጽ ነበረት። ክሳብ መበል 20 ክፍለ ዘመንን ምቕላል ፊደላት ፊደላትን እዩ ፕረስ ዓረብ ደረጃ ዝሃቦ።

ሎሚ ዲጂታላዊ ዘመን ሳላ ዩኒኮድ ስርዓት ነዚ ጸገም ምሉእ ብምሉእ ፈቲሕዎ ኣሎ። ናይ ስማርትፎናትናን ኮምፒዩተራትናን ናይ ምቕራጽ ኣልጎሪዝም፡ ምጽሓፍ ኣብ ሓቀኛ ግዜ ብምትንታን፡ ፊደላት ብቕጽበት ብሓባር ንምትእስሳር፡ እዚ ንሽሕ ዓመት ዝጸንሐ ስክሪፕት ኣብ መርበብ ሓበሬታ፡ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ሞባይል መተግበሪታትን ክዕንብብ የኽእሎ፡ ነቲ ቁርጽራጽ ሕመረቱ ከየጥፍአ።

መደምደምታ

ፍልቀት ጽሑፍ ዓረብ ኣብ ዘመናት፡ ፍሉይ ናይ ምጽዋርን ምትዕጽጻፍን ዓቕሚ ዘርኢ እዩ። ካብ ምቁጽጻር ጽሑፋት በረኻታት ላፒዳሪ ዝተወልደት ኮይና፡ ብቅዱስ ጠለባት ስነ-መለኮት ዝተቐረጸት ኮይና፡ ብወለዶታት ራእይ ዘለዎም ስነ-ጽሑፋት ዝተዓበየት ኮይና፡ ኣብ ኢንዱስትርያውን ኮምፒተር ቴክኖሎጂካውን ሰውራታት ብዓወት ኣካይዳ እያ። ሎሚ፡ ኣብ ተንከስካሲ ስክሪናትና ብፒክሰል ኮድ ተገይሩሉ ዘሎ፡ ስክሪፕት ዓረብኛ፡ ታሪኽ፡ ባህልን መጻእን ኣማኢት ሚልዮናት ተዛረብቲ ኣብ መላእ ፕላኔት ብውቁብ ኣገባብ ተሰኪሙ ይቕጽል ኣሎ።

ምጽሓፍን ምልምማድን ብኡንብኡ ንምጅማር፡ ናጻ ዓረብኛ ቁልፊ ሰሌዳና ብኢንተርነት ፈትኑ።