Asyrlaryň dowamynda arap ýazuwynyň ewolýusiýasy: Daşdan ekrana

Arap elipbiýi häzirki wagtda dünýäde latyn elipbiýinden soň iň köp ulanylýan ýazuw ulgamydyr. Suwuklygy, ajaýyp egrileri we özüne çekiji tebigaty bilen häsiýetlendirilen bu pars, urdu ýa-da suwaýili (taryhy taýdan) dürli dilleri ýazmak üçin Arap ýarym adasynyň çäklerinden has uzaklara ýaýrady. Şeýle-de bolsa, bu ýazgy öňki nihilo dünýä inmedi. Arap ýazuwynyň asyrlar boýy ewolýusiýasy çuňňur älemleri basyp almazdan ozal, daşda oýulan adaty elipbiýden mukaddes kalligrafiýa sungatyna geçýän çuňňur mutasiýa bilen bellenen täsirli grafiki eposdyr.

1. Yslamdan öňki gelip çykyşlary: Nabatae Filiation

Arap ýazuwynyň genezisine düşünmek üçin semit ýazgylarynyň maşgala agajyny yzarlamaly. Arapça finik elipbiýiniň uzak bir şahasy, ýöne göni atasy arameý dilinden alnan Nabatae elipbiýi .

Petra Patyşalygyny (häzirki Iordaniýada) esaslandyran arap söwdagärleriniň halky bolan Nabataýlylar asyrlar boýy (beöň II asyr bilen beöň 4-nji asyryň arasynda) arameý ýazuw görnüşini ulanypdyrlar we hatlaryny birleşdirip başlapdyrlar. Hut şu täjirçilik kursunyň tizligine bolan arap arabaglanyşyk ulgamynyň düýbüni tutdy.

2. 7-nji asyryň öwrüm nokady: Kuran we grafiki standartlaşdyrma

VII asyryň başyna çenli arap ýazuwy (şol wagt jazm ýazuwy diýlip atlandyrylýar) kemçilikli: birmeňzeş şekilli çekimsizleri tapawutlandyrmak üçin nokatlar ýokdy (mysal üçin, ýönekeý dik çyzygy "b", "t", "th", "n" ýa-da "y" diýip okamak mümkin). Medeniýet diňe dilden galan bolsa, bu uly problema döretmedi. Şeýle-de bolsa, Kuranyň inmegi we Yslam imperiýasynyň çalt giňelmegi, arap dilli däl ilat tarapyndan täze birleşdirilen bidüzgünçiliklerden we aýdylyş ýalňyşlyklaryndan gaça durmak üçin tekstiň berk düzedilmegini talap etdi.

Diakritiki nokatlaryň tanyşdyrylyşy (I'jam)

Umaýad halyfy Abd al-Mälikiň (7-nji asyryň ahyry) döwründe alymlar Nasr ibn Asim we yaahýa ibn amamur şol bir grafiki skelet ( rasm ) seslerini tapawutlandyrmak üçin gara nokatlar ulgamyny (diakritika) girizdiler. Soňra esasy glif bölünip, ب (ba), ت (ta), we ث (tha) ýaly aýratyn harplary emele getirýär.

Häzirki zaman wokalizasiýasynyň oýlap tapyşy

Az salymdan, 8-nji asyrda meşhur Basra dilçi alymy Al-Halil ibn Ahmad al-Farahidi öňki reňkli nokatlar ulgamyny şu günki güne çenli ulanýan gysga ses bellikleri ( Harakat ) bilen çalşdy: Fatha (ýokarky setir), Kasra (aşaky aýlaw) we Damma .

3. Orta asyr altyn asyry: Kalligrafiki stilleriň kodlaşdyrylmagy

Grafiki ulgam durnuklaşandan soň, arap ýazuwy iki asyrlap paralel ösen iki esasy funksiýa kategoriýasyna bölündi: monumental (burçly) ýazgylar we kanseri (kursiw) ýazgylar.

Abbasyň beýik ussady Arap kalligrafiýasy Ibn Mukla (10-njy asyr) romb çep nokadyna esaslanan paý ulgamyny oýlap tapmakda esasy rol oýnapdyr. Bu matematiki usulyň kömegi bilen arap kalligrafiýasy mutlak geometrik takyklyk sungatyna öwrüldi, bu ýerde her harpyň ululygy gamyş ujunyň diametrine baglydyr.

4. Sebitleýin şahalary: Magrebden Pars serhedine çenli

Imperiýa merkezden daşlaşdyrylanda, welaýatlaryň medeni aýratynlygyny görkezýän özboluşly sebit ýazuw stilleri peýda boldy:

• Hatt Al-Magribi: Demirgazyk Afrikada we Andalusiýada (Al-Andalus) ösdi. Bu stil çuňňur tegelek aşaky çyzyklar, ulaldylan ýaýlar we diakritiki nokatlaryň başgaça ýerleşişi bilen häsiýetlendirilýär (mysal üçin fa we qaf ).
• Nastalik: XIV asyrda Parsda doglan bu stil Nask we Talik birleşýär. Örän suwuk, obli we asylan, Eýranda we Pakistanda henizem giňden ulanylýan şahyrana äheňi hasaplanýar.
• Diwani: Osmanlylar tarapyndan gizlin imperiýa kazyýet resminamalary üçin döredildi. Örän bezegli we çylşyrymly, hatlary şeýle bir-birine bagly welin, ýasamak mümkin däl diýen ýalydy.

5. Döwrebaplygyň kynçylygy: Çap etmekden icunikod rewolýusiýasyna çenli

XV asyrda Europeewropada göçme görnüşli çaphananyň gelmegi arap ýazuwyna uly kynçylyk döretdi. Özbaşdak bloklar hökmünde özbaşdak birleşýän latyn harplaryndan tapawutlylykda, arap harplary ýagdaýyna baglylykda görnüşini üýtgedýär we dik we keseligine kesilýär. Arap golýazmasynyň suwuk gözelligini görkezmäge ukyply baş gahrymanlary surata düşürmek tehniki düýş görmedi.

Arap dünýäsi uzak wagtlap litografiýany (kätipiň takyk işini köpeltmäge mümkinçilik berýän) makullamagy makul bilip, tipografiki çapdan ýüz öwürdi. Arap metbugaty 20-nji asyra we görnüş görnüşleriniň ýönekeýleşdirilmegine çenli.

Häzirki wagtda sanly döwür icunikod ulgamynyň kömegi bilen bu meseläni doly çözdi. Smartfonlarymyzyň we kompýuterlerimiziň görkeziş algoritmleri, harplary derrew birleşdirmek üçin hakyky wagtda ýazuwy derňeýär, bu müň ýyllyk skriptiň webde, sosial ulgamlarda we ykjam programmalarda ösmegine mümkinçilik döredýär.

Netije

Arap ýazuwynyň asyrlar boýy ewolýusiýasy çydamlylyk we uýgunlaşmak üçin özboluşly ukyby görkezýär. Ylahyýetiň mukaddes talaplary bilen şekillendirilen, görýän kalligraflaryň nesilleri tarapyndan ulaldylan çöl ýazgylarynyň tygşytlylygy bilen dünýä inen, senagat we kompýuter tehnologiki öwrülişiklerini üstünlikli geçdi. Häzirki wagtda duýgur ekranlarymyzda piksel bilen kodlanan arap ýazuwy, ýüzlerçe million gürleýjiniň taryhyny, medeniýetini we geljegini ajaýyp görnüşde dowam etdirýär.

Derrew ýazmaga we türgenleşmäge başlamak üçin onlaýn arap klawiaturasy synap görüň.