ዓረብኛ ስነ-ጽሑፍ፡ ቅዱስ ስነ-ጥበብ ፊደልን ምንቅስቓስን

ሓደ ካብቶም ዝለዓሉ ስነ-ጥበባዊ መግለጺታት እስላማዊ ዓለም ተባሂሉ ዝግለጽ ዓረብኛ ስነ-ጽሑፍ (ወይ ካት) ካብቲ ጽሑፍ ምጽሓፍ ዝብል ቀሊል ተግባር ኣዝዩ ዝሓልፍ እዩ። ንቓላት ስነ-ጽባቐን መንፈሳውን ቅርጺ ናይ ምሃብ ስነ-ጥበብ እዩ። ኣብ ታሪኽ፡ ስነ ህንጻን ሃይማኖትን ዝተሰፍየት ኮይና፡ ንጽሑፍ ናብ ሳዕስዒት ጂኦሜትሪካዊ መስመራትን ስኒት ዘለዎም መስመራትን ትቕይሮ።

ኣብ ዝርዝር ዘይጭበጥ ባህላዊ ውርሻታት ዩኔስኮ ዝተቐርጸ ዓረብኛ ስነ-ጽሑፍ፡ ኣብ መላእ ዓለም ንዝርከቡ ኣፍቀርቲ ስነ-ጥበብ ይማርኽ። እዚ ኩለመዳያዊ መምርሒ መበገሲኡን ፍልቀት ጽሑፍ ዓረብ ኣብ ዘመናትን ምልክት ቅዲታቱን ንምምሃር ኣገደስቲ ዝኾኑ ባህላዊ መሳርሒታትን ክትድህስሱ ይዕድመኩም።

1. መበገሲ ስነ-ጽሑፍ ዓረብ፡ ኣብ መንጎ ቅዱስን ስነ-ጽባቐን።

ቅድሚ ምምጻእ እስልምና ኣብ 7ይ ክፍለ ዘመን ባህሊ ሓውሲ ደሴት ዓረብ ብቐንዱ ኣብ ኣፋውን ግጥማውን ትውፊት እዩ ዝምርኮስ ነይሩ። መልክዕ ቅዱስ ጽሑፍ ቁርኣን ነዚ ፓራዳይም ብምዝራግ ነቲ መለኮታዊ ቃል ብዝዓበየ ስእላዊ ክብሪ ምምዝጋብ ህጹጽ ኣድላይነት ፈጢሩ።

ካብዚ መንፈሳዊ ድርኺት እዚ እዩ ድማ ስነ-ጽሑፍ ዓረብ ዝተወልደ። ምሳልያዊ ውክልናታት (ስእሊ ደቂ ሰባት ወይ መለኮታዊ ፍጡራት) ኣብ ሃይማኖታዊ ቦታታት ክጥቀሙ ስለዘይክእሉ፡ ኣስላም ስነጥበባውያንን ኢደ ጥበባውያንን ኩሉ ፈጠራኦም ኣብ ስነ ጥበብ ናይቲ ደብዳበ ኣውፈርዎ። በዚ ኸምዚ እቲ ጸሓፊ ኣብ ምዕቃብ ባህሊ ዓብዪ ተዋሳኣይ ኰነ።

2. ዓበይቲ ቅዲታት ስነ-ጽሑፍ ዓረብ

ኣብ ዝሓለፈ ዘመናትን ኣብ ዝተፈላለየ ዞባታትን (ካብ ኣንዳሉስያ ክሳብ ዶባት ፋርስ) ዝተፈላለየ ቅዲ ጽሑፍ ብዓበይቲ ክኢላታት ስነ-ጽሑፍ ተቐሪጹ። ብሓፈሻ ኣብ ክልተ ቀንዲ ስድራቤታት ይምደቡ፡ ኩርናዓዊ (ጂኦሜትሪካዊ) ቅዲታትን ቁርጽራጽ (ፈሳሲ) ቅዲታትን።

ቅዲ ኩፊክ

ካብ ከተማ ኩፋ ዒራቕ ዝመበገሲኡ እዚ ሓደ ካብቶም ዝጸንሑ ቅዲታት እዩ። ኩፊክ ብመኣዝንን ልሙጽን ተሪርን ቅርጹ ዝልለ፡ ቀዳሞት ኢደ-ጽሑፋት ቁርኣን ንምቕዳሕን ኣብ መንደቕ መስጊድ ንዝተቐርጹ ሓወልታዊ ጽሑፋትን ብብዝሒ ይጥቀሙሉ ነበሩ።

ቅዲ ናሽክ

ኣብ ከባቢ 10ይ ክፍለ ዘመን ዝተራእየ ናስክ፡ ልዑል ተነባብነት ዘለዎ ቅዲ ምጥምዛዝ እዩ። ካብ ኩፊክ ዝያዳ ተዓጻጻፍን ክቡብን ኮይኑ፡ ቀልጢፉ ንመጻሕፍትን ቁርኣንን ንምቕዳሕ ዝሕግዝ መደበኛ ቅዲ ኮይኑ። ካብዚ ቅዲ እዚ እዩ መብዛሕትኦም ዘመናውያን ዓረብኛ ቅርጺ ዝመጹ።

ቅዲ ቱሉት።

ቱሉት (ትርጉሙ "ሓደ ሲሶ") ከም ዝኸበረን ክትመልኮ ኣጸጋምን ቅዲ እዩ ዝቑጸር። ኣዝዩ ስልማት ዘለዎ ኮይኑ፡ ፊደላት ቀጢንን ዝተሓዋወሰን መስመራት ዘለዎ ኮይኑ፡ ብቐንዱ ንኣርእስቲ፡ ዓበይቲ ጽሑፋት ስነ ህንጻን ንመጋየጺ ስነ-ጥበባዊ ስርሓት ዝተሓዝአ እዩ።

ቅዲ ዲዋኒን ናስታሊክን

ኣብ ቤተ መንግስቲ ኦቶማን ዝማዕበለት ዲዋኒ፡ ብቐረባ ርሕቀት ዘለዎም ፊደላት ብዘለዎ ቁርጽራጽ ጽባቐ ትፍለ። ብኣንጻሩ ናስታሊክ ዕንቊ ስነ-ጽሑፍ ፋርስ እዩ። ብኣዝዩ ፈሳሲነት፡ እቶም ቃላት ኣብ ልዕሊ እቲ ገጽ ከም ዝንሳፈፉ ዝገልጽ ጦብላሕታ ይህብ።

ጽማቕ ቀንዲ ቅዲ ኣጸሓሕፋ

3. ባህላዊ መሳርሒታት ናይቲ ዋና ስነ-ጽሑፍ

ልምምድ ካት ንዘመናት ዘይተቐየሩ ፍሉያት መሳርሒታት ይሓትት፣ እዚኦም ድማ ኣብቲ ፈጠራዊ ስርዓት ምሉእ ተራ ይጻወቱ፤

• ብርዒ ቃንጫ (ቃላም)፦ ንጉስ መሳርሒታት። ብመኣዝን ዝተቖርጸ ቃንጫ እዩ። ስፍሓትን ኩርናዕን ናይቲ ጫፍ ስንጥቕ ንርጉድና ናይቲ ናይ ጽሕፈት ውቅዒት ይውስን።
• እቲ ቀለም (ሚዳድ)፦ ብባህሊ ካብ ላምባ ሶትን ማስቲካ ዓረብን ዝተሰርሐ ኮይኑ፡ ዓሚቝ ጸሊም ሕብርን ብሉጽ ጽንዓትን የቕርብ።
• እቲ ሊካ፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ቀለም ዝተቐመጠ ዕስለ ጥረ ፈትሊ ሐርጭ። ኣብቲ ወረቐት ንኸይድምሰስ እቲ ቃላም ዝውሓጥ ቀለም ንምቁጽጻር የገልግል።
• እቲ ወረቐት (ኣሃር)፦ ብሕውስዋስ ጻዕዳ እንቋቑሖን ኣሉምን ዝተለበጠ ወረቐት፡ ድሕሪኡ ዝተጸረገ። እዚ ምድላው እዚ እቲ ቃላም ብዘይ ጻዕሪ ንኽንሳፈፍ ዘኽእሎን ጌጋታት ንምእራም ነቲ ቀለም ናይ ምሕራር ተኽእሎ ዝህብን እዩ።

መደምደምታ

ዓረብኛ ስነ-ጽሑፍ ኣብ መንጎ ሕሉፍን ህሉውን፡ ዓለማዊን ቅዱስን ዝተሃንጸ ድልድል እዩ። ኣብ ጥንታዊ ኢደ-ጽሑፍ ይኹን ኣብ መንደቕ ዘመናዊት ሜትሮፖሊስ ዝተቐብአ፡ ናይ ምምሳጥ ሓይሉ ከም ዘይተበላሸወ ይዕቅብ። ንምጅማር፡ ክቡር ንብረት ኣየድልን እዩ: ነዚ ስነ-ጥበብ ናይቲ ጽሩይ መስመር ክትመልኮ ንምጅማር፡ ባምቡላ ቃላም፡ ገለ ቀለም፡ ከምኡ’ውን ጽቡቕ ዶዝ ትዕግስቲ እኹል እዩ።

ምጽሓፍን ምልምማድን ብኡንብኡ ንምጅማር፡ ናጻ ዓረብኛ ቁልፊ ሰሌዳና ብኢንተርነት ፈትኑ።