Pêşveçûna Nivîsandina Erebî Di nav sedsalan de: Ji Kevir berbi Perdeyê

Alfabeya erebî îro piştî alfabeya latînî duyemîn sîstema nivîsandinê ye ku herî zêde tê bikaranîn li cîhanê. Ew bi şikilbûna xwe, kevçîyên xweşik û xwezaya xwe ya xêzkirî ve tête taybetmend kirin, ew ji sînorên Nîvgirava Erebî pir wêdetir belav bûye û zimanên bi cûrbecûr yên farisî, urdû, an swahîlî (dîrokî) veguherîne. Lê dîsa jî ev senaryo ji nihilo çênebûye. Pêşveçûna nivîsandina Erebî di nav sedsalan de destaneke grafîkî ya balkêş e, ku bi mutasyonên kûr ve hatî nişandan, ji alfabeyek bingehîn a ku li ser kevir hatiye xêzkirin, derbasî hunerek kelîgrafî ya pîroz dibe, berî ku gerdûna dîjîtal bi dest bixe.

1. Berê-Îslamê Origin: Tevliheviya Nabataean

Ji bo têgihîştina dahênana nivîsandina Erebî, divê mirov dara malbatê ya tîpên Semîtîk bişopîne. Erebî şaxeke dûr a alfabeya Fenîkî ye, lê bapîrê wê yê rasterast alfabeya Nabatî ye, ku bi xwe ji aramî hatiye.

Nabatiyan, gelê bazirganên Ereb ên ku Padîşahiya Petra (li Urdun a îroyîn) ava kirin, formek tîpên aramî bikar anîn ku, bi sedsalan (di navbera sedsala 2-an a B.Z. û sedsala 4-an a PZ) de, dest bi dorpêçkirin û girêdana tîpên wê kir. Ev pêdiviya lezê ya di kurteya bazirganiyê de bû ku bingeha pergala girêdana erebî danî.

2. Xala Vegerê ya Sedsala 7mîn: Quran û Standardkirina Grafîkê

Heya destpêka sedsala 7-an, tîpên erebî (wê demê cazm jê re dihat gotin) xelet bû: noqteyên wê tune bûn ku ji hevdengên şeklên hev cuda cuda bikin (mînak, xêzek sade ya vertîkal dikare wekî "b", "t", "th", "n", an "y" were xwendin). Heya ku çand tenê devkî ma, ev yek pirsgirêkek mezin dernexist. Lêbelê, wehya Quranê û berbelavbûna bilez a împaratoriya îslamî pêdivî bi rastkirinek hişk a metnê heye da ku ji vir û xeletiyên bilêvkirinê yên ji hêla nifûsên ne-erebî-axêv ên ku nû hatine entegrekirin dûr bikevin.

Destpêka Xalên Diakritîk (I'cam)

Di serdema xelîfeyê Emewiyan Abd al-Malik (dawiya sedsala 7-an), zanyarNasr îbn Asim û Yahya îbn Yamûr pergalek xalên reş (diyakrîtîk) destnîşan kirin da ku konsonantên bi heman îskeletê grafîkî (rasm) ji hev cuda bikin. Dûv re tîpa bingehîn ji hev vediqete û herfên cihê pêk tîne wekî ب (ba), ت (ta), û ث (tha).

Dahênana Dengbêjiya Nûjen

Demek şûnda, di sedsala 8-an de, zimanzanê Besrayî yê navdar El-Xelîl ibn Ehmed el-Farahidî pergala berê ya xalên rengîn bi nîşaneyên dengbêjiyê yên kurt (Harakat) ku em îro jî bi kar tînin, guherand: Fetha (xêza jorîn), xêza (Keasra) (xeleka piçûk), xwendina zimanê erebî bi domdarî aram dike.

3. Serdema Zêrîn a Serdema Navîn: Kodkirina Şêweyên Kalîgrafîk

Piştî ku pergala grafîkê hate îstîqrarkirin, nivîsandina erebî bû du kategoriyên fonksiyonel ên sereke ku bi sedsalan bi hev re pêşve çûne: tîpên abîdeyê (goşeyî) û tîpên şansî (kursîv).

Mamosteyê mezin ê Ebasî Xwenivîsa Erebî Îbn Muqla (sedsala 10-an) bi îcadkirina pergaleke nîsbetê ya li ser bingeha qelemê ya nû ya çepê (nîşana qelemê) roleke sereke lîst. Bi saya vê rêbaza matematîkî, kaligrafyaya erebî bû hunerek rastbûna geometrîkî ya mutleq, ku mezinahiya her herfê bi qebareya qamîşê ve girêdayî ye.

4. Şaxên Herêmî: Ji Mexribê heta Sînorên Farisan

Gava ku împaratorî nenavendî bû, şêwazên nivîsandinê yên herêmî yên bêhempa derketin holê, ku nasnameya çandî ya parêzgehan nîşan dide:

• Xat Al-Maghribi: Li Afrîkaya Bakur û Endulusê (El-Andalus) hate pêşxistin. Ev şêwaz bi xêzên jêrîn ên kûr ên dorvekirî, kemerên mezin ên mezin, û cîhek cihêreng ên xalên dîakrîtîk (mînak, ji bo fa û qaf) tê destnîşan kirin.
• Nastalîq: Di sedsala 14-an de li Farisan hatiye dinê, ev şêwe Naskh û Taliq dike yek. Zêde şêlû, zeliqandî, û rawestandî, ew şêwaza helbestî ya bêkêmasî tê hesibandin, ku hîn jî li Îran û Pakistanê bi berfirehî tê bikar anîn.
• Dîwanî: Ji hêla Osmaniyan ve ji bo belgeyên dîwana împaratoriya veşartî hatiye sêwirandin. Pir xemilandî û tevlihev e, tîpên wê ewqasî bi hev ve girêdayî ne ku hema hema ne gengaz bû ku were çêkirin.

5. Pirsgirêka Modernîteyê: Ji Çapkirinê Berbi Şoreşa Unicode

Di sedsala 15-an de hatina çapkirina tîpên guhêzbar li Ewropayê ji bo tîpên erebî dijwariyek mezin derxist holê. Berevajî herfên latînî, yên ku serbixwe wekî blokên otonom li hev dikin, tîpên erebî li gorî pozîsyona xwe şekil diguherînin û vertîkal û horîzontal dikevin nav hev. Çêkirina karakterên sereke yên ku dikarin bedewiya herikîn a destnivîsa erebî bidin ber kabûseke teknîkî bû.

Demek dirêj, cîhana erebî ji çapkirina tîpografî dûr ket, lîtografî tercîh kir (ku hişt ku karê tam yê nivîser ji nû ve were hilberandin). Heta sedsala 20-an û hêsankirina tîpan ku çapemeniya erebî standardîze kir.

Îro, serdema dîjîtal bi saya pergala Unicodeê bi tevahî ev pirsgirêk çareser kiriye. Algorîtmayên vegotinê yên têlefon û komputerên me nivîsandina di wextê rast de analîz dikin da ku tavilê tîpan bi hev ve girêbidin, dihêlin ku ev skrîpta hezar-salî li ser Web, torên civakî, û sepanên mobîl geş bibe bêyî ku cewhera xweya xwerû winda bike.

Xelasî

pêşveçûna nivîsandina erebî di nav sedsalan de kapasîteya bêhempa ya berxwedan û adaptasyonê nîşan dide. Ew ji hişkiya nivîsên çolê yên lapîdar, ku ji hêla hewcedariyên pîroz ên teolojiyê ve hatine çêkirin, ji hêla nifşên kelîgrafên vîzyoner ve hatî mezin kirin, çêbû, ew bi serfirazî şoreşên teknolojîk ên pîşesazî û komputerê rêve kir. Îro, ku bi pixelan li ser ekranên desta me hatine kod kirin, tîpên Erebî bi xweşikî dîrok, çand û paşeroja bi sed mîlyonan axaftvanan li seranserê gerstêrkê didomîne.

Ji bo ku tavilê dest bi nivîsandin û pratîkê bikin, klavyeya erebî ya belaş a serhêl biceribîne.