Xikhibhodi xa Xiarabu

Matimu Ya Ririmi Ra Xiarabu: Ku Suka Eka Masungulo Ku Ya Eka Nkucetelo Wa Misava Hinkwayo

Nkarhi wo hlaya: 6 min • Matimu & Ntivo-ririmi

Ririmi ra vutlhokovetseri, vumoya, sayense ni vudiplomasi, Xiarabu namuntlha xi vulavuriwa hi vanhu vo tlula 400 wa timiliyoni emisaveni hinkwayo. Ririmi ra ximfumo ra matiko ya 22 na rin’wana ra tindzimi ta tsevu ta ximfumo ta Nhlangano wa Matiko (UN), ri na matimu lama fuweke no rharhangana. Kambe ririmi leri ri tswariwe njhani, naswona ri hundzuke njhani ri va leswi ri nga xiswona namuntlha? Ku nghena eka matimu ya ririmi ra Xiarabu.

1. Timitsu: Ndyangu wa Ririmi ra Vasemite

Xiarabu xi wela eka ndyangu lowukulu wa tindzimi ta Afroasiatic, naswona hi ku kongoma xi wela eka rhavi ra tindzimi ta Xisemitic. Xisweswo yi avelana vakokwa wa vona lava fanaka ni Xiheveru, Xiaramu, Xifenikiya ni Xiakkadiya (ririmi ra le Mesopotamiya ya khale).

Swikoweto swa khale swinene swa ririmi ra Semitic swisungule eka magidi yo hlaya ya malembe BC. Xiarabu xi hluvukile eNhlohleni ya Arabia. Hi ntolovelo vativi va tindzimi va avanyisa tindzimi ta khale ta Xiarabu hi mintlawa yimbirhi: Xiarabu xa Khale xa le Dzongeni (Xiarabu xa le Dzongeni xa epigraphic) ni Xiarabu xa Khale xa le N’walungwini. Hi le ka leswi swo hetelela laha Xiarabu lexi hi xi tivaka namuntlha xi humaka kona.

2. Xiarabu xa le mahlweni ka Vuislem na Ndhavuko wa Vutlhokovetseri

Emahlweni ka lembe-xidzana ra vu-7, Nhlonhle ya Arabia a yi tshama tinyimba to hambana-hambana ta Mabedouin. Hambi leswi a ku nga ri na mfumo lowu nga exikarhi, vun’we bya ndhavuko lebyi tiyeke a byi ri kona hi ku tirhisa ririmi, lebyi seketeriweke hi ndhavuko lowukulu wa nomu. Nguva ya le mahlweni ka Vuislem (hakanyingi yi vitaniwa Jahiliyyah) a ku ri nguva ya nsuku ya vutlhokovetseri bya Mabedouin.

Mu'allaqat (Ti-Ode leti Yimisiweke) .
                    These famous poetic odes were so highly esteemed that, according to legend, they were written in letters of gold and suspended from the walls of the Kaaba in Mecca. These poems bear witness to an already extremely rich language, endowed with a vast vocabulary and complex grammar.
                

Hi nkarhi wolowo, maletere ya Xiarabu hilaha hi ma tivaka hakona a ma ha ri eku vumbiweni, ma huma eka maletere ya Xinabataean (hi yoxe a ma huma eka Xiaramu). Matsalwa yo sungula lama tsariweke hi maletere ya Xiarabu ma sungule eka lembe xidzana ra vu-4 ni ra vu-5 AD.

3. Nhlavutelo ya Quranic na ku ringanisiwa ka Ririmi

Lembe-xidzana ra vu-7 ri funghe ku cinca lokukulu eka matimu ya ririmi ra Xiarabu. Ku paluxiwa ka Quran eka Muprofeta Muhammad ku nyike ririmi leri xiyimo xo kwetsima. Tsalwa ra Quranic ri paluxiwile hi ririmi ra rixaka ra Quraysh (rixaka ra Mecca), leri veke xisekelo xa Xiarabu xa Xikhale (Al-Fusha).

Leswaku va hlayisa tsalwa ro kwetsima eka ku cinca kwihi na kwihi emahlweni ka ku andza hi xihatla ka mfumo wa Vuislem (ni ku hlanganisiwa ka vaaki lava nga vulavuriki Xiarabu), swidyondzi swi boheke ku tsala ririmi leri na ku simeka milawu ya ririmi ra Xiarabu:

Ku tumbuluxiwa ka ririmi: Vativi va ririmi, ngopfungopfu eBasra na Kufa (eIraq ya namuntlha), va simeke milawu yo tika eka lembe xidzana ra vu-8. Ntirho wa Sibawayh i wa xisekelo ngopfu-ngopfu.
Ku engeteriwa ka swikombiso swa xihlamusela-marito: Ku hambanyisa maletere lama avelana xivumbeko xa xisekelo lexi fanaka (ku fana na ب, ت, ث), ku engeteriwile tinhla.
Vutomi: Timaraka ta switwari swo koma (Harakat) ti nghenisiwile ku sivela swihoxo swihi na swihi swa mavitanelo ya tsalwa ra Quranic.

4. Nguva ya Nsuku ya Vuislem ni Nkucetelo wa Sayense

Ku sukela hi lembe-xidzana ra vu-8 ku ya eka ra vu-13, hi nkarhi wa vukhalifati bya Umayyad ni bya Abbasid, Xiarabu xi hundzuke lingua franca ya mfumo, leyi a yi sukela eSpain (Al-Andalus) ku ya fika endzilakaneni wa India. Xiarabu a xa ha ri ririmi ra vukhongeri ntsena; ri ve ririmi ra vulawuri, filosofi, naswona ku tlula hinkwaswo, sayense.

Ku sunguriwe vandla lerikulu ra vuhundzuluxeri. Tibuku ta Xigriki (Aristotle, Plato, Euclid), Xiperesiya ni Maindiya ti hundzuluxeriwe hi Xiarabu. Swidyondzi leswi vulavulaka Xiarabu swi fuwise ntivomarito hi marito lamantshwa ya vutshunguri, tinhlayo ni ya tinyeleti. Hi ku tirhisa leswi, endzhakunyana marito yo tala ya Xiarabu ma nghene eka tindzimi ta le Yuropa (yo tanihi algebra, zenith, chukele, khotoni, na tinomboro ta Xiarabu).

5. Nguva ya Manguva Lawa: Diglossia na Xiarabu xa Ximanguva lawa xa Standard

Namuntlha, ririmi ra Xiarabu ri tiveka hi xiyimo xa ririmi lexi vuriwaka diglossie, leswi vulaka ku hanya swin’we ka tirhejisitara timbirhi ta ririmi leti nga na mintirho yo hambana:

Xiarabu xa manguva lawa lexi tolovelekeke (MSA) .

Lexi i ku hundzuka loku kongomeke ka Xiarabu xa Xikhale. Yi cinciwile hi lembe xidzana ra vu-19 na ra vu-20 (hi nkarhi wa Nahda, ku pfuxetiwa ka Xiarabu) leswaku yi katsa ntivomarito wa manguva lawa. I ririmi ro tsala, ra vukandziyisi, dyondzo, matsalwa, na tinkulumo ta ximfumo. Yi twisisiwa emisaveni hinkwayo ya Maarabu.

Tindzimi ta Xiarabu (Darija / Amiya) .

Leri i ririmi leri vulavuriwaka evuton’wini bya siku na siku. Tiko rin’wana na rin’wana, hambi ku ri xifundzha xin’wana na xin’wana, xi na ririmi ra xona, leri kuceteriweke hi tindzimi leti nga kona khale (Berber eAfrika N’walungu, Xiaramaic eLevant) kumbe hi tindzimi ta vukoloni (Xifurwa, Xinghezi, Xipaniya). Tindzimi ta Afrika N’walungu, Egipta, Levant na Gulf minkarhi yin’wana ti nga ha hambana swinene na yin’wana.

Switirhisiwa swa Xiarabu leswi ringanyetiweke & Switirhisiwa

Switirhisiwa swa nkoka swa inthanete ku ndlandlamuxa ntokoto wa wena wa ku thayipa, ku hundzuluxela na ku dyondza Xiarabu:

Khibhodi ya Xiarabu eka Inthanete – thayipa swihlawulekisi swa Xiarabu hi ku olova hi khibhodi ya hina yo tlhariha ya xiviri.
Muhundzuluxeri wa Xiarabu eka Inthanete – hundzuluxa marito ya Xiarabu, swivulwa, na matsalwa hi ku hatlisa.
Xihundzuluxi xa Matsalwa ya Xiarabu – lunghisa ku vumbiwa ka matsalwa ya Xiarabu na nkongomiso wa switirhisiwa swa dizayini na ku hlela.

Mahetelelo

matimu ya ririmi ra Xiarabu i ya ku tiyisela loku nga tolovelekangiki na ku cinca-cinca loku yaka emahlweni. Ku suka eka ririmi leri a ri pfaleriwile eka tinxaka ta mananga ya Maarabu, ri tlakuke ri va xihaha-mpfhuka lexikulu xa nhluvuko, ri vumba matimu ya vanhu. Namuntlha, hi ku susumetiwa hi matsalwa ya manguva lawa, vuhangalasi bya mahungu bya Pan-Arab, na xiyenge xa xidijitali, Xiarabu xi ya emahlweni xi tsala matimu ya xona na ku tsakisa vativi va tindzimi emisaveni hinkwayo.

Ku sungula ku thayipa no titoloveta hi ku hatlisa, ringeta khibhodi ya hina ya mahala ya Xiarabu eka inthanete.