Xikhibhodi xa Xiarabu
Matsalwa ya Xiarabu: Vutshila byo Kwetsima bya Papila ni ku Famba-famba
Leswi yi tekiwaka tanihi yin’wana ya swikombiso swa vutshila swa le henhla swa misava ya Vuislem, Matsalwa ya Xiarabu (kumbe Khatt) yi tlula swinene ntirho wo olova wo tsala matsalwa. I vutshila byo nyika xivumbeko xa vuxongi na xa moya eka marito. Leswi yi lukiweke eka matimu, vumaki ni vukhongeri, yi hundzula ku tsala ku va ncino wa milayeni ya geometri ni ku gombonyoka loku twanaka.
Leswi tsariweke eka nxaxamelo wa Ndzhaka ya Ndhavuko leyi nga Khomekiki ya UNESCO, matsalelo ya Xiarabu ma khoma varhandzi va vutshila emisaveni hinkwayo. Nkongomiso lowu wo angarhela wu ku rhamba ku lavisisa masungulo ya wona na ku hundzuka ka matsalwa ya Xiarabu hi ku famba ka malembe xidzana, switayele swa wona swa xifaniso, na switirhisiwa swa ndhavuko swa nkoka eka ku ma dyondza.
1. Masungulo ya Matsalwa ya Xiarabu: Exikarhi ka Swilo swo Kwetsima ni swa Vuxongi
Loko ku nga si fika Vuislem hi lembe-xidzana ra vu-7, ndhavuko wa Nhlonhle ya Arabia a wu titshege ngopfu hi ndhavuko wa nomu ni wa vutlhokovetseri. Ku humelela ka tsalwa ro kwetsima ra Quran ku kavanyete paradigm leyi, ku tumbuluxa xilaveko xa xihatla xo rhekhoda rito ra Xikwembu hi xindzhuti lexikulu xa xivono.
Hi le ka nsusumeto lowu wa moya laha matsalwa ya Xiarabu ma velekiweke kona. Tanihi leswi swifaniso swo fanekisela (swifaniso swa vanhu kumbe swivumbiwa swa Xikwembu) a swi nga ta tirhisiwa etindhawini ta vukhongeri, vatshila ni vatshila va Mamoslem va veke vutshila bya vona hinkwabyo byo tumbuluxa eka vutshila bya papila. Xisweswo mutsari u ve mutlangi lonkulu eku hlayiseni ka ndhavuko.
— Traditional Arabic proverb
2. Switayili Leswikulu Swa Matsalwa Ya Xiarabu
Eka malembe-xidzana lama hundzeke ni le tindhawini to hambana-hambana (ku sukela eAndalusia ku ya endzilakaneni wa Peresiya), switayele swo hambana-hambana swo tsala swi tsariwe hi vatsari lavakulu lava nga ni vutshila. Hi ntolovelo ti avanyisiwile hi mindyangu yimbirhi leyikulu: switayele swa angular (geometric) na switayele swa cursive (fluid).
Xitayili xa Kufic
Leswi yi humaka edorobeni ra Kufa eIraq, i xin’wana xa switayele swa khale swinene. Leswi a yi tiveka hi swivumbeko swa yona swa matlhelo, leswi nga etlhelo ni leswi nga tiyangiki, Kufic a yi tirhisiwa ngopfu ku kopa matsalwa yo sungula ya voko ya Quranic ni ku endla matsalwa ya xitsundzuxo lama vatliweke emakhumbini ya mosque.
Xitayili xa Naskh
Ku humelela kwalomu ka lembe xidzana ra vu-10, Naskh i xitayili xa cursive xa ku hlayeka lokukulu. Leswi a yi olova naswona yi ri xirhendzevutana ku tlula Xikufic, hi ku hatlisa yi ve xitayili lexi tolovelekeke xo kopa tibuku ni Quran. Hi le ka xitayili lexi laha vunyingi bya tifonto ta Xiarabu ta manguva lawa ti humaka kona.
Xitayili xa Thuluth
Thuluth (leswi vulaka "n'we-xa-nharhu") yi tekiwa tanihi xitayili xa xiyimo xa le henhla no tika ku xi tiva kahle. Yi khavisiwe swinene, yi ri ni maletere ya milayeni yo olova ni leyi hlanganisiweke, ngopfu-ngopfu yi vekeriwe swihloko, matsalwa lamakulu ya vumaki ni mintirho yo khavisa ya vutshila.
Switayili swa Diwani na Nastaliq
Diwani, leyi tumbuluxiweke ehubyeni ya Ottoman, yi hambanisiwa hi vuxongi bya cursive bya maletere ya yona lama nga ekusuhi swinene. Hi hala tlhelo, Nastaliq i ribye ra risima ra matsalwa ya Xiperesiya. Hi ku khuluka lokukulu, swi endla leswaku marito ma rhelela ma tsemakanya tluka.
Nkatsakanyo wa Switayili leswikulu swa ku Tsala
| Xitayili xa Calligraphy | Swihlawulekisi swa Swivono | Matirhiselo yo Sungula |
|---|---|---|
| Kufic, ku nga xitombo xa xirhendzevutani | Geometric, yo tiya, ya angular | Switsundzuxo swa khale, ti- Quran to sungula |
| Naskh, ku nga na xihlawuhlawu | Xihalaki, xi ringaniseriwile, xi hlayeka swinene | Tibuku, vukandziyisi, ti-Quran ta manguva lawa |
| Thuluth, ku nga ri na xihlawuhlawu | Monumental, interlaced, vukulukumba | Ku khavisiwa ka Mosque, swithopo |
| Nastaliq, ku nga na xihlawuhlawu | Slanted, poetic, yi khuluka ngopfu | Tibuku ta Xiperesiya ni ta Xiurdu |
3. Switirhisiwa swa Ndhavuko swa Mutsari wa Matsalwa
Mukhuva wa Khatt wu lava swichayachayana swo karhi, leswi nga cinciki ku ringana malembe-xidzana yo tala, leswi tlangaka xiphemu lexi heleleke eka nkhuvo wo tumbuluxa:
- Peni ya Tinhlanga (Qalam): Hosi ya switirhisiwa. I nhlanga leyi tsemiweke hi angle. Ku anama na angle ya tip’s slit swi veka ku enta ka switsalo swo tsala.
- The Ink (Midad): Hi ndzhavuko yi endliwe kusuka eka lamp soot na gum arabic, yinyika muhlovo wa ntima wo enta xikan’we naku tiya swinene.
- The Likka: Ntlawa wa tintambhu ta silika leti nga si swekiwaka leti vekiweke endzeni ka xigwitsirisi xa inki. Yi tirha ku lawula nhlayo ya inki leyi tswongiwaka hi qalam ku sivela ku blot eka phepha.
- Phepha (Ahar): Phepha leri pfanganisiweke hi nkatsakanyo wa tandza ro basa na alum, kutani ri pholishiwa. Ku lunghiselela loku ku pfumelela qalam ku rhetela handle ko endla matshalatshala naswona ku nyikela ku koteka ka ku khwaxa inki leswaku ku lulamisiwa swihoxo.
Swivutiso Leswi Vutisiwaka Nkarhi Na Nkarhi (FAQ) .
Xana u nga dyondza matsalelo ya Xiarabu handle ko vulavula ririmi rero?
Ina, hi ku helela. Vatshila vo tala va manguva lawa va teka vutshila lebyi hikwalaho ka xiyimo xa byona xa vuxongi na geometric ntsena. Hambiswiritano, ku tiva maletere ya Xiarabu ni ku landzelelana ka maletere ya switsalo swi olovisa swinene ku dyondza.
Xana swipimelo swi pimiwa njhani eka matsalelo ya Xiarabu?
Endlelo ra xikhale ra ku ringana (leri khodiweke hi vizier Ibn Muqla) ri sekeriwe eka rhombic dot (xivumbeko xa dayimani lexi vumbiweke hi nhloko ya qalam). Ku leha na ku anama ka letere rin’wana na rin’wana swi pimiwa hi nhlayo ya tinhla (xikombiso, Alif hi ntolovelo yi le henhla hi 3, 5 kumbe 7 wa tinhla ku ya hi xitayili).
Xana "Calligraffiti" i yini?
I nhlangano wa vutshila wa manguva lawa lowu hlanganisaka milawu ya ndhavuko ya calligraphy ya Xiarabu na tithekiniki ta graffiti na vutshila bya manguva lawa bya le madorobeni. Vayimbeleri vo fana na eL Seed i vayimeri lava hetisekeke va leswi.
Switirhisiwa swa Xiarabu leswi ringanyetiweke & Switirhisiwa
Switirhisiwa swa nkoka swa inthanete ku ndlandlamuxa ntokoto wa wena wa ku thayipa, ku hundzuluxela na ku dyondza Xiarabu:
- Khibhodi ya Xiarabu eka Inthanete – thayipa swihlawulekisi swa Xiarabu hi ku olova hi khibhodi ya hina yo tlhariha ya xiviri.
- Muhundzuluxeri wa Xiarabu eka Inthanete – hundzuluxa marito ya Xiarabu, swivulwa, na matsalwa hi ku hatlisa.
- Xihundzuluxi xa Matsalwa ya Xiarabu – lunghisa ku vumbiwa ka matsalwa ya Xiarabu na nkongomiso wa switirhisiwa swa dizayini na ku hlela.
Mahetelelo
Matsalwa ya Xiarabu i buloho leri akiweke exikarhi ka nkarhi lowu hundzeke na wa sweswi, wa misava na wo kwetsima. Ku nga khathariseki leswaku yi landzelerisiwa eka tsalwa ra khale ra voko kumbe yi pendiwe erirhangwini ra doroba-nkulu ra manguva lawa, yi hlayisa matimba ya yona yo tsakisa ma nga onhakanga. Ku sungula, a ku na xilaveko xa switirhisiwa swo durha: qalam ya bamboo, inki yin’wana, na mpimo lowunene wa ku lehisa mbilu swi ringanerile ku sungula ku tiva vutshila lebyi bya layini yo basa.
Ku sungula ku thayipa no titoloveta hi ku hatlisa, ringeta khibhodi ya hina ya mahala ya Xiarabu eka inthanete.