Араб пернетақтасы
Араб грамматикасының ережелері: толық және жеңілдетілген нұсқаулық
Араб тілі күрделі деген атаққа ие, бірақ ол шын мәнінде әлемдегі ең логикалық және математикалық тілдердің бірі болып табылады. Араб грамматикасының ережелері (Әл-Қауа'ид деп аталады) керемет дәлдік жүйесіне негізделген. Оның негізгі тетіктерін түсінгеннен кейін сіз Құраннан бастап қазіргі әдебиетке дейінгі кез келген классикалық мәтінді декодтау кілтін ұстайсыз.
Араб тілінің грамматикасы дәстүрлі түрде екі үлкен ғылымға бөлінеді:Наху(синтаксис, яғни сөздердің сөйлемдегі қызметі және олардың жалғауы) жәнесарф(морфология, яғни сөздердің ішкі құрылысы). Бұл нұсқаулық жақсы бастау үшін білу керек негізгі принциптерді ұсынады.
1. Сөздердің үш категориясы (Ақсам әл-Кәлима)
Зат есімдерді, сын есімдерді, етістіктерді, үстеулерді, жалғаулықтарды және т.б. ажырататын ағылшын тілінен айырмашылығы, араб тілі жіктеуді шебер түрде жеңілдетеді. Араб тіліндегі әрбір сөз (Калима) осыүш категорияның біріне жатуы керек :
- Зат есім (Ism - اسم): Ол ағылшын тіліндегі зат есімдерді (адам, үй), сын есімдерді (ұзын, әдемі), есімдіктерді (ол, мен) және уақыт/орын үстеулерін (бүгін, алдында) қамтиды. Араб тіліндегі зат есім «Al» (ال) немесе «Танвин» (соңындағы қос дауысты) анықтауыш мүшесін қабылдай алады.
- Етістік (Fi'l - فعل): Ол уақытқа (өткен, қазіргі/болашақ немесе императивті) байланысты әрекетті білдіреді. Мысалы: Катаба (كَتَبَ - деп жазды).
- Бөлшек (Harf - حرف): Бұл зат есіммен немесе етістікпен байланысқанда ғана толық мағынаға ие болатын (предлогтар, жалғаулықтар, сұрақ бөлшектері) шағын өзгермейтін сөздер. Мысал: Fi (فِي - ішке).
2. Сөйлем құрылысы (Әл-Жумла)
Араб тілінде сөйлемнің екі түрі бар, олар басталатын сөз түріне қарай анықталады:
A. Атаулы сөйлем (Әл-Жумла әл-Исмия)
Бұл Зат есімнен басталатын сөйлем. Ол әдетте екі негізгі тіректен тұрады:
- Мубтада'(талқыланатын тақырып/тақырып).
- Хабар (осы тақырыпқа қатысты ақпарат).
Мысалы: الرَّجُلُ طَوِيلٌ (Ар-ражулу тауилун) = Ер адам (ұзын). Осы шақтағы «болу» етістігі араб тілінде айтылмағанына назар аударыңыз!
B. Ауызша сөйлем (Әл-Жумла әл-Филия)
Бұл Етістікден басталатын сөйлем. Араб тіліндегі классикалық сөз тәртібі ағылшын тілінен (Subject-Verb-Object) түбегейлі ерекшеленеді. Араб тілінде тәртіп Етістік + Тақырып + Нысан (VSO).
- Fi'l: Етістік.
- Фаиль: Субъект (әрекетті жасайтын адам).
- Мафъул биһи: Тікелей нысан (іс-әрекетті жүзеге асырушы).
Мысалы: أَكَلَ الوَلَدُ تُفَّاحَةً (Akala al-waladu tuffahatan) = Бала алма жеді.
3. Грамматиканың жүрегі: Шектеулер (әл-И'раб)
Бұл араб грамматикасының ең маңызды және әйгілі ережесі. И'раб- сөздің сөйлемдегі грамматикалық қызметіне байланысты соңғы дауысты дыбыстың өзгеруі. Дәл осы соңғы дауысты дыбыстың арқасында сөз тәртібі төңкерілсе де, кімнің субъект, кімнің объект екенін білеміз.
| Грамматикалық жағдай | Функция (мысал) | Соңғы дауысты дыбыс (белгі) | Нақты мысал |
|---|---|---|---|
| Номинативті (Марфу') | Тақырыбы (Фаиль), Мубтада' | Дамма ( ُ ) / «у» дыбысы | Әл-валаду (الولدُ) - Бала (пән) |
| Айыптауыш (Мансуб) | Тікелей нысан (Мафъул бихи) | Фатха ( َ ) / «а» дыбысы | Әл-валада (الولدَ) - Бала (нысан) |
| Тұқымдық (Мәжрур) | Көсемшеден немесе иеліктен кейін | Касра ( ِ ) / «и» дыбысы | Әл-валади (الولدِ) - Балаға/ |
4. Морфологиялық жүйе (түбір мен үлгі)
Сөздік қорын байыту үшін араб тілі тапқыр жүйеге сүйенеді:үш әріптік түбірлер(үш негізгі әріп). Араб сөздерінің барлығы дерлік жалпы ойды білдіретін үш дауыссыз дыбыстың түбірінен шыққан.
Осы үш әріпті әртүрлі «қалптарға» (үлгілерге) енгізу арқылы біз бір семантикалық отбасынан көптеген сөздер аламыз (бұл әріптер араб әліпбиінен шыққан). Жазу идеясын білдіретін K-T-B (ك ت ب) түбірін алайық:
- ҚаТаБа = Ол жазды (етістік).
- KaaTiB = Жазушы (әрекеттің тақырыбы).
- maKTuB = Жазылған, әріп (нысан).
- maKTaB = Кеңсе/үстел (әрекет орны).
- KiTaaB = Кітап.
Жиі қойылатын сұрақтар (ЖҚС)
Араб грамматикасының негізгі қиындығы неде?
Ана тілінде сөйлемейтін адам үшін ең үлкен қиындық - септеу жүйесін (I'rab) ауызша ассимиляциялау. Шынында да, ауызекі тілде (диалектілік, араб тіліндегі диалектілік айырмашылықтарды қараңыз) бұл жалғаулар жойылды, бірақ олар Қазіргі стандартты араб тілін дұрыс оқу және сөйлеу үшін міндетті болып табылады.
Араб тілінде етістіктер қалай жалғанады?
Көптеген шақтары бар ағылшын тілінен айырмашылығы, араб тілінің екі негізгі аспектісі бар: мінсіз(Әл-Мәди), аяқталған әрекет үшін (көбінесе өткен шақ деп аударылады) және жетілмеген(Әл-Мудари'), ағымдағы немесе болашақ әрекет (қазіргі/болашақ).
Грамматикалық ережелерден ерекшеліктер бар ма?
Иә, кез келген тілдегідей! Мысалы, «Мәмну' мин әс-сарф» (диптоттар) деп аталатын генитивтік жағдайда Касра («и» дыбысы) тасымалдаудан бас тартатын сөздер бар. Дегенмен, араб грамматикасы жаһандық деңгейде ағылшын грамматикасына қарағанда әлдеқайда математикалық және тұрақты болып қала береді.
Ұсынылатын араб құралдары & Ресурстар
Арабша теру, аудару және үйрену тәжірибеңізді жақсарту үшін маңызды онлайн құралдар:
- Араб пернетақтасы онлайн – ақылды виртуалды пернетақта арқылы араб таңбаларын оңай теріңіз.
- Arabic Translator Online – арабша сөздерді, сөйлемдерді және мәтіндерді лезде аударыңыз.
- Араб тіліндегі мәтінді түрлендіргіш – дизайн және өңдеу құралдары үшін араб графикасының пішінін және бағытын түзетіңіз.
Қорытынды
Араб тілінің грамматикасы ережелерін үйрену - бұл қатаңдықты талап ететін, бірақ өте пайдалы болатын қызықты саяхат. Сөздің үш түрін, сөздік сөйлем тәртібін және соңғы дауысты дыбыстардың ауысуын (И'раб) анықтау өнерін меңгерген соң, классикалық поэзияның, әдебиеттің және діни мәтіндердің есігі сізге айқара ашылады. Табыстың кілті? Сөйлемді талдауды (I'rab) мүмкіндігінше жүйелі түрде жасаңыз!
Теру мен жаттықтыруды бірден бастау үшін онлайндағы тегін араб пернетақтасын қолданып көріңіз.